Khi quá vãng lên tiếng

Ngày đăng: 30/03/2010 03:33

Cửa bảo tàng chưa bao giờ khép dù thiếu kinh phí bảo tồn. Mơ ước trở thành nơi chốn đi về, gặp gỡ quá khứ trên cung đường nối “đôi bờ di sản” của du khách và con dân Điện Bàn vẫn luôn mang niềm mơ ước cháy bỏng…

Bảo tàng Điện Bàn.

Khi khu mộ chum Sa Huỳnh đầu tiên được khai quật tại Tam Mỹ (Núi Thành) vào năm 1976, 34 năm qua đã có trên 30 cuộc khai quật tương tự tại các di chỉ khảo cổ học trên đất Quảng Nam. Kết quả các cuộc khai quật này đã phát hiện ra nhiều mộ chum có giá trị khảo cổ học có niên đại trên 2000 năm, nhiều đồ trang sức phong phú về loại hình lẫn số lượng như: hạt chuỗi, khuyên tai 3 mấu nhọn… được làm bằng đá hay thủy tinh, đã từng xuất hiện ở đảo Lan Dư (Đài Loan), đảo Palawan (Philippines), bản Dotaphet (Thái Lan)...; hoặc đồ đồng và rất nhiều đồ sắt: dao, rìu, rựa, kiếm, giáo... được chôn theo (những công cụ lao động và vũ khí phổ biến trong giai đoạn muộn của văn hóa Sa Huỳnh). Nhưng phải đợi đến 3 đợt khai quật khảo cổ học khu mộ chum Sa Huỳnh tại Lai Nghi (Điện Nam), mới phát hiện nhiều hiện vật mới và bất ngờ, rộng đường cho các nhà khoa học tìm kiếm những cuộc khai quật mới và giải mã bí ẩn của những thời đại xa xưa đã mất. 

Tháng 10-2002, sau hai năm, một người dân đào móng xây dựng khu nhà chăn nuôi gia súc, tìm thấy những hiện vật ban đầu, cất giữ, đã dần tan rửa và hư hỏng, một đợt khai quật chính thức do trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội) phối hợp với Viện Khảo cổ học chung và so sánh thuộc Viện Khảo cổ học quốc gia Đức mới được bắt đầu. Ngoài những hiện vật tương tự tìm thấy trong các đợt khai quật trước đó, một số vật dụng bằng đồng thời Hán, gồm thau đồng, bát lớn, bình nhỏ hình con tiện 3 chân có tay nắm, nhiều con dao sắc đặc biệt và nhất là một bát gốm 4 chân, nằm lẫn trong các đồ tùy táng khác, đã được tìm thấy - hiện vật lần đầu tiên  được tìm thấy tại di chỉ mộ chum Sa Huỳnh trên dải đất dọc miền Trung Việt Nam. Tất cả những hiện vật có giá trị khảo cổ học được phát hiện tại khu di chỉ này liên quan đến thời kỳ rất muộn của văn hóa Sa Huỳnh đã hé mở thêm nhiều điều lý thú. Theo Tiến sĩ Andreas Reinecke, Viện Khảo cổ học chung và so sánh và ông Nguyễn Chiều - trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn thì căn cứ những phát hiện mới nhất tại khu di chỉ này là những cứ liệu khảo cổ quan trọng, tạo điều kiện để các nhà khoa học tìm cách đưa ra những lý giải, lấp đầy khoảng trống giữa hai nền văn hóa Sa Huỳnh và Champa. Đồng thời cũng  có nhiều  khả năng tiến đến việc xem xét chủ nhân thật sự của nền văn hóa Champa là ai? Đằng sau cái quá vãng mịt mù ấy còn khá nhiều điều hấp dẫn, định danh giá trị của một vùng đất
 

Hiện vật, di vật lịch sử chiến tranh cách mạng được trưng bày tại bảo tàng.

Gần 60 mộ chum và 8.000 hiện vật có giá trị khảo cổ sau 3 đợt khai quật tại khu mộ chum Lai Nghi, mà theo đánh giá của các nhà khoa học thì nhiều hiện vật có thể có mặt trong dân gian, nhưng chưa hề tìm thấy trong các bảo tàng cũng như các cuộc khai quật khảo cổ học chính thức đang được trưng bày tại Bảo tàng Điện Bàn cùng với bộ sưu tập hiện vật lịch sử, văn hóa, tranh ảnh thời kỳ kháng chiến, hiện vật thời tiền sơ sử… được cư dân địa phương tìm thấy sau các đợt cải tạo ruộng đồng ở Lạc Thành, Hà Đông… Đã không ít người đặt câu hỏi, cái gì được xem là quý giá nhất ở bảo tàng này, một bảo tàng chưa bao giờ khép cửa dù thiếu kinh phí bảo tồn và trước hàng loạt các bảo tàng địa phương khác dường như đã ngừng hoạt động, thì bao giờ câu trả lời của người quản lý, nhân viên bảo tồn Đinh Thị Hiệp vẫn là tất cả hiện vật trưng bày ở đây đều quý giá, không phân biệt một loại hình nào. Từ những hiện vật khai quật khảo cổ học, những trang sách bằng đồng hay một chiếc khăn quàng, cuốn sổ lưu niệm, cây súng, quả lựu đạn, chiếc đòn gánh… thời chiến tranh đều có linh hồn, có tiếng nói của lịch sử. Mỗi ngày, người nhân viên này lặng thầm mở cửa phòng cho khách có nhu cầu tham quan, nhìn ngắm và nuôi khát vọng bảo tàng trở thành một địa chỉ tham quan trên con đường nối liền “đôi bờ di sản” Hội An - Mỹ Sơn. Dù vẫn phải chịu cảnh thường xuyên vắng khách vì thiếu nguồn lực đầu tư, thiếu nhân viên, những cuộc thi tìm hiểu lịch sử địa phương, giới thiệu lịch sử, văn hóa địa phương thông qua các cuộc đố vui để học; nhiều cuộc triển lãm, hội chợ làng nghề… vẫn thường xuyên được mở.

Lãnh đạo huyện từng tuyên bố quá khứ hào hùng là tiền đề để tất cả con dân Điện Bàn tự mình làm một cuộc cách mạng mới trên nền của sự đau thương, mất mát; là động lực, suối nguồn dinh dưỡng, phát huy những phẩm chất tốt đẹp, phấn đấu vượt lên mọi khó khăn, cải tạo đời sống trong hiện tại thì việc đầu tư xây dựng tường rào, cổng ngõ, chỉnh trang, nâng cấp bảo tàng, xây dựng vườn tượng danh nhân, nạo vét hồ sen, phục dựng thành tỉnh Quảng Nam… ngay trong những ngày kỷ niệm 35 năm giải phóng này, là cách “mở cửa mời người”, gọi quá vãng lên tiếng của vùng đất vốn đã từng là tâm điểm của những cuộc biến đổi, giao thoa giữa hai nền văn hóa Chăm - Việt và một lịch sử chiến tranh cách mạng oai hùng.
 

NHẬT PHONG